Het ergst vond hij dat het onweer al zijn tomaten had vernietigd. Niet gewoon een kopje kleiner gemaakt, maar botweg net boven de knieën afgehakt. Ik begreep dat er weinig meer overeind stond in zijn moestuin na het noodweer van gisteravond. 'De warme lucht uit het oosten en de koude uit het westen komen met elkaar in botsing, precies hier boven Berlijn', legt mijn taxichaufeur uit. Ik knik en kijk naar buiten. De resten van het Palast der Republik staan verslagen in de regen die ook vanavond weer met bakken uit de lucht valt. Als oost en west met elkaar in aanraking komen, blijft er op de grond weinig heel. Dat geldt niet alleen voor de Kleingarten van mijn taxichauffeur, het is bijna een metafoor voor heel Berlijn.

'Old ideas can sometimes use new buildings; new ideas must use old buildings', zei de Amerikaanse stadssociologe Jane Jacobs over creatieve steden en het lijkt Berlijn op het lijf geschreven. Na de val van de muur bleken er zoveel oude gebouwen leeg te staan, dat er als vanzelf kunstenaars, muzikanten, ontwerpers en vele anderen met nieuwe ideeën en grootse plannen introkken. Zonder er iets voor te hoeven doen werd Berlijn in die jaren het creatieve centrum van Europa. En eerlijk is eerlijk, die kogelgaten in de gevels, gebouwen die veertig jaar afgesloten zijn geweest, de vergeten wachttorens die nog steeds over de straten uitkijken, de onverwachte lege plekken midden in de stad, zetten je fantasie aan het werk. Wie goed luistert hoort overal stemmen die fluisterend vertellen over wie hier ooit woonden en wat er met hen is gebeurd.

De leegte, de onbestemdheid schreeuwde om invulling. Maar dan wel met goede ideeën. Hoe het mis kan gaan bewijst de treurige geschiedenis van het Palast der Republik, in het hart van de stad. Dit pronkjuweel van de DDR staat op de plek waar honderden jaar het Slot van de Duitse keizers stond. Na de oorlog bliezen frisse socialisten de puinhopen op en bouwden hun eigen, moderne paleis. Honnies Lampenladen zoals het later spottend werd genoemd, de lampenwinkel van Erich Honecker, had bruin rookglas aan de buitenkant en glazen kroonluchters binnenin. Heel modern, toen.
      Maar Honnie nam op 9 november 1989 de benen en de West-Berlijners die nooit geloofd hadden in de maakbare samenleving van de socialisten, wisten meteen wat hen te doen stond; afbreken dat foeilelijke gebouw met zijn jaren-zeventigkitsch, en het oude Slot weer opbouwen. Daarmee toonden ze ook het andere gelijk van Jane Jacobs aan: ‘Old ideas can use new buildings’. Die neiging om alles af te breken en opnieuw op te bouwen getuigt niet van vernieuwing, maar juist van behoudzucht. Ze zagen het paleis als een uitgeschoten potloodlijntje op een tekening dat je even weg gumt om het daarna te vergeten.

Ze kregen hun zin, die West-Berlijners. Het besluit tot afbraak werd snel genomen, maar dat wil niet zeggen dat het snel werd uitgevoerd. Berlijn heeft van alles heel veel maar altijd geld te weinig en dus stond het gebouw jarenlang leeg in het hart van de stad. Er trokken kunstenaars in en het leegstaande Palast werd inspiratiebron voor nieuwe ideeën, nieuwe visies. Een Zwitser zette met grote letters het woord Zweifel op het dak, waarmee hij de discussie kernachtig samenvatte: wel of niet afbreken, is dit mooi of juist lelijk, blijft er nog iets bij het oude of moet alles nieuw?

Toen er asbest werd ontdekt was het gedaan met het vrijblijvende geknutsel. Er werd daadwerkelijk met de sloop begonnen. Al snel bleek dat het paleis zodanig gebouwd is dat het alleen steen voor steen, aluminiumstrip voor aluminiumstrip en rookglazen raam voor rookglazen raam afgebroken kan worden omdat anders de grond onder het hele centrum gaat verschuiven. Sommige bouwvakkers horen soms, als het hard waait, de harde, cynische lach van Genosse Honecker door de lege ruimtes galmen. Luid, treiterend en verongelijkt.

Laatst wilde ik kijken hoe ver de sloop al was gevorderd. Omdat ik niet in de buurt was, bezocht ik het bouwterrein op Google Earth. Ten noorden ervan staan, tegen alle verwachtingen in, Marx en Engels nog steeds op hun voetstuk. Ten westen ligt de Lustgarten erbij alsof er altijd al groepjes jongeren hebben liggen luieren en er nooit massa-betogingen zijn gehouden. Eerst voor Hitler, daarna ter ere van Lenin en Stalin. Als ik nog wat verder inzoom en recht boven het dak van het Palast kom te hangen, zie ik een keurig opgeruimde bouwplaats. Twee enorme hijskranen omlijsten het terrein waarop het schroot soort bij soort en lengte bij lengte ligt gesorteerd. Daar middenin ligt een buiten proportioneel groot, wit doek met daarop in koeienletters het woord: Tod. Dood.
      Dat is een stellig woord. Alle twijfel lijkt verdwenen. Het laken, een restant van de laatste expositie die in het Palast heeft plaatsgevonden, ligt daar als een lijkwade die van de baar is getrokken vlak voor de kist in de grond verdween.

Gaat het zo hard met Berlijn? De Stadt im Wandel, de stad van veranderingen wil mee in de vaart der volkeren. Berlijn ruimt op, Berlijn vergeet, Berlijn heeft geen geduld voor het verleden. Jane Jacobs is dood, helaas, maar iemand zou haar motto op de resten van het Palast moeten schrijven: New ideas need old buildings! Tomatenplanten die zijn geknakt door het onweer moet je liefdevol bijknippen en rustig laten staan. Er zitten al zaadjes in de grond en die groeien vanzelf weer uit tot nieuwe. Wie ze simpelweg met wortel en tak uit de grond trekt en zijn akkertje keurig aanharkt, blijft zitten met een lege, kale vlakte waarop niets nieuws meer ontstaat.